پایگاه خبری تحلیلی راه ملت
اولین و تنها رسانه کاملا دانشجویی استان کهگیلویه وبویراحمد

اقتصاد مقاومتی؛ اقدام و عمل

به گزارش راه ملت؛ نام «خلیج فارس» به واسطه شواهد تاریخی، مستندسازی‌های بین‌المللی و عرف حقوقی، جایگاه ویژه‌ای در اسناد جهانی دارد.

به قلم داریوش جهان بین

مقدمه

مناقشه بر سر نام‌گذاری «خلیج فارس» و تلاش برخی کشورهای عربی برای جایگزینی آن با نام «خلیج عربی» یکی از مسائل مهم در حوزه روابط بین‌الملل است که علاوه بر ابعاد حقوقی، ریشه در تاریخ، فرهنگ و سیاست کشورهای منطقه دارد. این اختلاف نظر نه‌تنها بازتاب‌دهنده میراث تاریخی و جغرافیایی منطقه است، بلکه به یکی از موضوعات حساس در روابط ایران و برخی از کشورهای عربی تبدیل شده است.

نام «خلیج فارس» به واسطه شواهد تاریخی، مستندسازی‌های بین‌المللی و عرف حقوقی، جایگاه ویژه‌ای در اسناد جهانی دارد. با وجود این، در دهه‌های گذشته تلاش‌هایی توسط برخی کشورهای عربی برای تغییر این نام در حوزه‌های سیاسی، رسانه‌ای و بین‌المللی صورت گرفته که غالباً با مخالفت نهادهای بین‌المللی نظیر سازمان ملل متحد مواجه شده است. در این مقاله، این مناقشه از منظر حقوقی، تاریخی و اصول عرف بین‌المللی بررسی می‌شود.

۱. پیشینه تاریخی و حقوقی نام‌گذاری

_نام تاریخی «خلیج فارس»:

نام «خلیج فارس» از هزاران سال پیش تاکنون در متون تاریخی، کتیبه‌ها و نقشه‌های جغرافیایی استفاده شده و قدمتی ماندگار دارد. این نام ریشه در تمدن «پارس» (Persis) دارد که نام ایران در دوران باستان بوده است. از دوران هخامنشیان تا دوران مدرن، اسناد متعددی از سوی جغرافیدانان، تاریخ‌نگاران و جهانگردان این نام را مورد تأیید قرار داده‌اند (عسگری، ۱۳۹۰؛ UNGEGN, 2024).

بررسی نقشه‌های تاریخی از قرون پیشین، از جمله آثار بطلمیوس، همچنان مهر تأییدی بر استفاده جهانی از نام خلیج فارس در طول تاریخ است. همچنین در بسیاری از اسناد و کتیبه‌های تاریخی مرتبط با دوره‌های مختلف تاریخی ایران و خاورمیانه، از جمله سفرنامه‌های اروپاییان، این نام به‌عنوان یک میراث دیرینه ثبت شده است (سلطانی، ۱۳۹۲؛ Mapping the Persian Gulf Naming Dispute, 2012).

۲. اصول حقوق بین‌الملل در نام‌گذاری

_عرف تاریخی و حقوق بین‌الملل:

طبق اصول حقوق بین‌الملل، تعیین نام‌های جغرافیایی بر اساس عرف تاریخی، مستندات حقوقی و اجماع بین‌المللی انجام می‌شود. عرف تاریخی در این زمینه جایگاهی کلیدی دارد و به عنوان یکی از معیارهای اصلی در پذیرش و رسمیت‌بخشیدن به نام‌ها به شمار می‌آید. بر همین اساس، نام «خلیج فارس» نیز با توجه به قدمت تاریخی و اسناد متعدد، به‌عنوان یک عرف بین‌المللی تثبیت شده است (موسوی‌نیا، ۱۳۹۴؛ UN documents, 2024).

سازمان‌های بین‌المللی نیز بر این اساس عمل کرده و نام‌هایی که در طول تاریخ کاربرد گسترده و مستند دارند را رسمی می‌دانند. در این زمینه، نام «Persian Gulf» همواره به‌عنوان نام رسمی در اسناد سازمان ملل متحد به کار رفته است. هرگونه تغییر در این نام نیازمند اجماع جهانی و ارائه شواهد حقوقی کافی است که تاکنون از سوی مخالفان این نام ارائه نشده است (قائمی، ۱۳۹۳؛ UNGEGN).

۳. نقش سازمان‌های بین‌المللی :

اسناد سازمان ملل و نهادهای مرتبط:

نقشه‌ها و اسنادی که توسط سازمان ملل و سایر نهادهای بین‌المللی منتشر شده‌اند، همواره نام «Persian Gulf» را به‌عنوان استاندارد پذیرفته‌اند. گروه کارشناسان سازمان ملل برای نام‌های جغرافیایی (UNGEGN) بارها تأکید کرده که ملاک اصلی نام‌گذاری، عرف تاریخی و استفاده گسترده از این نام در اسناد معتبر است.

به‌عنوان نمونه، تمامی اسناد منتشر شده توسط سازمان‌های وابسته به ملل متحد، از جمله یونسکو، نام «خلیج فارس» را به رسمیت شناخته‌اند و تلاش برای ثبت نام جایگزین در این سازمان‌ها با شکست مواجه شده است (طاهری، ۱۳۸۹؛ Persian Gulf naming dispute – Wikipedia). تلاش‌هایی که توسط برخی کشورهای عربی و پان‌عربیست‌ها برای جایگزینی این نام صورت گرفته است، نه‌تنها فاقد مبانی تاریخی و حقوقی است، بلکه از سوی بسیاری از پژوهشگران نیز رد شده است (Analyzing the Persian Gulf Naming Dispute, 2024).

۴. ابعاد سیاسی-فرهنگی مناقشه :

مناقشه به‌عنوان ابزار سیاسی

نام‌گذاری «خلیج فارس» و ستیز بر سر آن، علاوه بر مباحث تاریخی و حقوقی، به موضوعی سیاسی و ابزاری برای بیان قدرت فرهنگی دولت‌های منطقه تبدیل شده است. گسترش جریان‌های پان‌عربیسم در دهه ۱۹۶۰ میلادی با هدایت رهبرانی چون جمال عبدالناصر، تلاش‌های گروه‌های عربی را برای جایگزینی نام «خلیج عربی» به جای «خلیج فارس» افزایش داد.

این تغییر نام که عمدتاً به دلایل دیدگاه‌های ملی‌گرایانه صورت گرفته، همواره با مخالفت نهادهای علمی، فرهنگی و حقوقی مواجه شده است. پژوهشگران معتقدند استفاده از این نام تنها در دایره محدود رسانه‌های عربی تأثیرگذار بوده و حتی در بیشتر اسناد کشورهای عربی نیز اصطلاح «Persian Gulf» به‌کار رفته است (دادخواه، ۱۳۸۵؛ Mapping the Persian Gulf naming dispute, 2012).

۵. راهبردهای حقوقی برای حل مناقشه

برای حفظ نام تاریخی «خلیج فارس» و تثبیت آن در اسناد بین‌المللی، راهبردهای زیر می‌تواند از سوی ایران پیگیری شود:

۱٫ استناد به اسناد تاریخی: استفاده مستدل از نقشه‌های تاریخی، اسناد معتبر و کتاب‌های قدیمی که قدمت استفاده از نام «خلیج فارس» را اثبات می‌کنند. این استراتژی، بارها توسط ایران موفقیت‌آمیز بوده است و هنوز یک ابزار قوی حقوقی به شمار می‌آید (سلطانی، ۱۳۹۲).

۲٫ مذاکرات دیپلماتیک: ایران می‌تواند با مذاکره میان کشورهای حاشیه خلیج فارس، توافق بر سر استفاده از نام رسمی و بین‌المللی را ترویج کند. همکاری با سازمان‌های بین‌المللی از جمله شورای امنیت یا حتی ارجاع پرونده به دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) نیز می‌تواند نقش مهمی ایفا کند (ICJ website, 2024).

۳٫ استفاده از سازمان‌های علمی و فرهنگی: همکاری با نهادهای علمی مانند یونسکو و اتحادیه‌های جغرافی‌دانان بین‌المللی می‌تواند برای انتشار مستندات جدید و تقویت جایگاه تاریخی و علمی «خلیج فارس» سودمند باشد.

نتیجه‌گیری

نام «خلیج فارس» به دلیل شواهد گسترده تاریخی، عرف بین‌المللی و استفاده مداوم در اسناد معتبر، یک میراث جغرافیایی و فرهنگی ارزشمند است که توسط حقوق بین‌الملل و نهادهای جهانی به رسمیت شناخته شده است. با اینکه تلاش شده مناقشه تغییر نام به نفع کشورهای عربی جهت‌دهی شود، این موضوع همچنان فاقد مبانی حقوقی و تاریخی معتبر است. در این راستا ایران می‌تواند از ابزارهای تاریخی، حقوقی و دیپلماتیک برای حفظ این نام استفاده کرده و جایگاه آن را بیش از پیش تقویت کند.

منابع

منابع فارسی

۱٫ عسگری، عبدالعلی (۱۳۹۰). *نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودانه، تهران: مرکز مطالعات خلیج فارس.

۲٫ سلطانی، علیرضا (۱۳۹۲). پژوهش تاریخی در نام‌گذاری خلیج فارس، تهران: انتشارات امیرکبیر.

۳٫ دادخواه، محمدرضا (۱۳۸۵). «نقش جغرافیای تاریخی ایران در مباحث حقوق بین‌الملل». فصلنامه علمی جغرافیا و حقوق بین‌الملل، شماره ۳.

۴٫ موسوی‌نیا، هادی (۱۳۹۴). «بررسی حقوقی و تاریخی خلیج فارس». مرکز مطالعات حقوق بین‌الملل دانشگاه تهران.

۵٫ قائمی، مهدی (۱۳۹۳). «بررسی حقوقی اعتراضات کشورهای عربی به نام خلیج فارس». مجله بین‌المللی حقوق و جغرافیا، شماره ۵.

۶٫ طاهری، رضا (۱۳۸۹). «خلیج فارس در اسناد سازمان‌های بین‌المللی و تحلیل حقوقی آن». فصلنامه مطالعات منطقه‌ای، شماره ۲.

منابع خارجی

۱٫ Analyzing the Persian Gulf Naming Dispute from International Law (2024). [https://academic.oup.com/cjcl/article/doi/10.1093/cjcl/cxae010/7685494](https://academic.oup.com/cjcl/article/doi/10.1093/cjcl/cxae010/7685494)

۲٫ Persian Gulf – Wikipedia (2024). [https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_Gulf](https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_Gulf)

۳٫ Persian Gulf naming dispute – Wikipedia (2024). [https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_Gulf_naming_dispute](https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_Gulf_naming_dispute)

۴٫ Mapping the Persian Gulf naming dispute (2012). JSTOR. [https://www.jstor.org/stable/42579127](https://www.jstor.org/stable/42579127)

۵٫ United Nations Group of Experts on Geographical Names (UNGEGN) (2024). [https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/](https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/)

۶٫ International Court of Justice (ICJ) website (2024). [https://www.icj-cij.org](https://www.icj-cij.org)

انتهای پیام/